Anonim şirketler, ani ve tedrici olmak üzere iki şekilde kurulabilir. Ani kuruluşta şirket sermayesinin tamamı kurucular tarafından taahhüt edilir. Tedrici kuruluşta ise şirket sermayesinin bir kısmı kurucular tarafından taahhüt edilirken kalan kısım için halka başvurulur (TTK md. 276 vd.).
Ani kuruluş, şirket esas sözleşmesinin düzenlenmesi, Sanayi ve Ticaret Bakanlığından izin alınması ve ticaret siciline tescil ve ilan aşamaları ile gerçekleşmektedir. Tedrici kuruluşta bu aşamalara ek olarak Bakanlıktan izin alınmasından sonra halka başvuru aşaması bulunmaktadır. Türk Ticaret Kanunu’nda anonim şirketlerin kuruluş aşamalarından biri olarak düzenlenmiş bulunan mahkeme tasdiki 24.06.1995 tarih ve 559 Sayılı Kanun Hükmünde Karaname ile kaldırılmıştır. Ayrıca, 17.06.2003 tarih ve 25141 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak aynı gün yürürlüğe giren 4884 sayılı Kanun ile de Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nca yayımlanacak tebliğle faaliyet alanları tespit ve ilan edilecek anonim şirketler dışında kalan anonim şirketlerin, kuruluş ve ana sözleşme değişikliklerinde Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’ndan izin alma aşaması kaldırılmıştır.
Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın 18.06.2003 tarih ve 5100 sayılı yazısında, Bakanlık iznine tabi anonim şirketler şu şekilde sayılmıştır :
- Bankalar
- Finansal Kiralama Şirketleri
- Özel Finans Kurumları
– Faktoring Şirketleri
- Döviz Büfesi İşleten Şirketler
- Holding Şirketler
- Sigorta Şirketleri
- SPK’ya Tabi ve Halka Açık Şirketler
- Umumi Mağazacılıkla Uğraşan Şirketler
- Serbest Bölge Kurucusu ve İşleticisi Şirketler
Yukarıda belirtilen anonim şirketler dışında kalan anonim şirketlerin kuruluş ve ana sözleşme değişiklikleri Bakanlık iznine tabi değildir.
Bir anonim şirketin kurulabilmesi için şirkette pay sahibi en az beş kurucunun bulunması gerekir. Kurucular şirket esas sözleşmesini hazırlarlar. Yazılı şekilde düzenlenmesi gereken şirket esas sözleşmesinin Türk Ticaret Kanunu’nda belirtilen unsurları içermesi gereklidir. Şirket esas sözleşmesinin hazırlanmasından sonra kuruluş izninin alınmasının gerekli olduğu durumlarda izin almak için Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’na başvurulur. Bundan sonra ticaret siciline tescil ve ilan aşaması gelmektedir. Şirket ticaret siciline tescil ile tüzel kişilik kazanır.
Tedrici kuruluşta bu aşamaların yanısıra halka başvuru ve kuruluş genel kurulunun toplanması aşamaları bulunmaktadır. Bu aşamada sermayenin kurucular tarafından taahhüt edilmeyen kısmı için halka başvurularak, halk şirkete ortak olmaya çağrılır. Tedrici kuruluşta halka başvuru aşaması bulunduğu için anonim şirketlerin tedrici şekilde kuruluşu sermaye piyasası mevzuatı kapsamına da girmektedir. Dolayısıyla bu konuda sermaye piyasası mevzuatının konuyla ilgili hükümlerini de dikkate almak gerekir.